งานวิจัยและบทความ

ที่มาและวัตถุประสงค์: ย่านทรงวาด เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร มีบทบาทด้านพาณิชยกรรมสำคัญมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 สะท้อนผ่านอาคารกึ่งพาณิชย์กึ่งที่อยู่อาศัยและคลังสินค้า อาศัยทำเลติดแม่น้ำเจ้าพระยาและท่าน้ำขนส่งสินค้า เชื่อมต่อภูมิภาคผ่านสถานีรถไฟหัวลำโพง ต่อมาเมื่อการคมนาคมทางบกมีบทบาทมากขึ้น ทำให้เกิดปัญหาจราจร และนโยบายห้ามรถบรรทุกใหญ่เข้าพื้นที่อนุรักษ์เพื่อลดมลพิษ ส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจ เจ้าของธุรกิจดั้งเดิมย้ายออก เกิดพื้นที่ร้างและสังคมสูงวัย แต่กิจกรรมค้าส่งจากตลาดสำเพ็งยังดำเนินต่อ เพื่อแก้ปัญหา กรุงเทพมหานครจึงริเริ่มนโยบายเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ฟื้นฟูเขตเมืองเก่ารวมถึงทรงวาด ผ่านการปรับปรุงพื้นที่เสื่อมโทรม และอาศัยความสะดวกด้านโครงข่ายราง ทำให้ผู้ประกอบการรุ่นใหม่และลูกหลานเจ้าของพื้นที่เข้ามาพัฒนา เกิดธุรกิจใหม่ ย่านทรงวาดเป็นที่รู้จัก ดึงดูดนักท่องเที่ยว ส่งผลดีต่อเศรษฐกิจท้องถิ่น แต่ก็มีผลลบ เช่น พื้นที่สีเขียวจำกัด วิถีชุมชนดั้งเดิมและคุณภาพชีวิตแรงงานได้รับผลกระทบ บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาผลกระทบของการฟื้นฟูพื้นที่ย่านวัฒนธรรมด้วยเศรษฐกิจสร้างสรรค์ เพื่อเสนอแนะแนวทางการออกแบบเชิงกายภาพและการบริหารจัดการพื้นที่ย่านทรงวาด

วิธีการศึกษา: การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพด้วยการเก็บข้อมูลเชิงกายภาพของพื้นที่เพื่อทำความเข้าใจปัญหาของการใช้งานพื้นที่ภายหลังการถูกพัฒนาให้เป็นย่านสร้างสรรค์ และนำมาผ่านกิจกรรมเชิงปฏิบัติการ (workshop) และนำเสนอแนวคิดตั้งต้นในการแก้ปัญหาดังกล่าวทั้งเชิงการปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานเชิงกายภาพและระบบดิจิทัล

ผลการศึกษา: พบว่า ย่านทรงวาดยังขาดองค์ประกอบของการเป็นย่านสร้างสรรค์โดยสมบูรณ์ เช่น ยังขาดพื้นที่ถาวรสำหรับการทำงานและโครงข่ายอินเตอร์เน็ตที่พร้อมให้นักสร้างสรรค์ ขาดการสร้างแรงจูงใจด้านการเงินระหว่างเจ้าของพื้นที่และนักสร้างสรรค์ รวมถึงกลไกการถ่ายทอดทักษะและการเก็บข้อมูลของย่าน เพื่อการพัฒนาต่อไป ซึ่งจากการที่ย่านทรงวาดเติบโตเชิงการท่องเที่ยวแบบย่านสร้างสรรค์อย่างต่อเนื่อง ส่งผลเชิงบวกเชิงเศรษฐกิจของย่าน เกิดการจ้างงานที่มากขึ้นทำให้เกิดผลกระทบต่อความหนาแน่นของผู้คนในพื้นที่มากขึ้น ซึ่งส่งผลต่อพื้นที่สาธารณะในการสนับสนุนคุณภาพชีวิตของคนในพื้นที่ ดังนั้น การศึกษานี้ได้เสนอแนวทางในการออกแบบกายภาพเพื่อส่งเสริมคุณภาพชีวิต ได้แก่ 1) ข้อเสนอในการออกแบบเฟอร์นิเจอร์ที่สามารถเกาะกับอาคารหรือในพื้นที่ระหว่างอาคาร เพื่อสร้างความยืดหยุ่นของการใช้พื้นที่สัญจรที่ซ้อนทับกันระหว่างผู้ใช้งานหลากหลายกลุ่ม ส่งเสริมการเดินเท้า (Walkability) 2) ข้อเสนอในการออกแบบแพลตฟอร์มออนไลน์ที่สามารถแบ่งปันข้อมูลระหว่างผู้ใช้งานที่หลากหลาย ซึ่งสัมพันธ์กันการเปลี่ยนแปลงการใช้งานออนไซท์ เพื่อลดความหนาแน่นของทางสัญจรในย่าน ส่งเสริมข้อมูลเชิงการค้าให้กับธุรกิจในพื้นที่และยังสร้างความสะดวกแก่นักท่องเที่ยว เป็นต้น และ 3) ข้อเสนอในการเพิ่มพื้นที่สาธารณะจากการปรับปรุงพื้นที่ว่างหรือพื้นที่ที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์ ให้เป็นพื้นที่น่าใช้งาน และสะดวกในการพักผ่อนระหว่างการทำงานในย่านหรือระหว่างท่องเที่ยวในย่าน เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้อยู่อาศัยและนักท่องเที่ยวในย่านทรงวาดต่อไป

การประยุกต์ใช้: จากผลการศึกษาดังกล่าวสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการเป็นแนวคิดตั้งต้นในการออกแบบกายภาพและการบริหารจัดการพื้นที่ เพื่อเสนอโครงการพัฒนาปรับปรุงย่านต่อไป โดยผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทั้งภาครัฐและเอกชนสามารถนำข้อเสนอนี้ไปหารือเพื่อต่อยอดกันต่อไปได้

บทสรุป: การพัฒนาย่านสร้างสรรค์นั้นก่อให้เกิดประโยชน์เชิงบวกแก่พื้นที่ทั้งเชิงเศรษฐกิจและสังคม แต่ขณะเดียวกันอาจส่งผลกระทบเชิงลบต่อคุณภาพชีวิตของคนในย่าน ความสะดวกสบายในการใช้งานพื้นที่ระหว่างผู้มีเยี่ยมเยือนและชุมชน การออกแบบย่านสร้างสรรค์จึงควรศึกษาองค์ประกอบการพัฒนาย่านและวางแผนการบริหารจัดการย่านในระยะยาวซึ่งผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่จึงควรตระหนักเพื่อหาแนวทางการบริหารจัดการย่านอย่างยั่งยืนต่อไป