Alert Info

View google map

Built Heritage Cultural Landscape Living Cultures Bangkok Buildings and Development Utilities or Service Infrastructure Local conditions affecting physical fabric Management and institutional factors

Alternative title

บ้านบน / บ้านนิลพานิช / เรือนแพค้าซุงชุมชนแขกแพ / ย่านค้าซุงบางอ้อ

Address

, Bang O, Bang Phlat, Bangkok, 10700

Coordinates

Latitude : 13.801948

Longitude : 100.515524

General environment and accessibility

บ้านบนตั้งอยู่ในซอยจรัญสนิทวงศ์ 94 ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก แขวงบางอ้อ เขตบางพลัด อยู่ในแนวเดียวกับชุมชนริมน้ำที่ต่อเนื่องกัน โดยอยู่ทางใต้ของชุมชนมัสยิดดารุลอิหฺซาน และทางเหนือของชุมชนวัดฉัตรแก้วจงกลณี ทำให้บ้านบนตั้งอยู่ในพื้นที่กึ่งกลางของย่านประวัติศาสตร์ริมน้ำบางอ้อ–บางพลัดที่มีความต่อเนื่องทางวัฒนธรรม

เข้าถึงได้ทางบกผ่านถนนจรัญสนิทวงศ์และซอย 94 และทางน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยา โดยพื้นที่ดังกล่าวครั้งหนึ่งเคยใช้ท่าน้ำและแพเป็นพื้นที่หลักในการค้าและสัญจร

Historical and local significance

บ้านบนเป็นเรือนแพโบราณที่มีอายุมากกว่า 100 ปี เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของการตั้งถิ่นฐานและการประกอบอาชีพค้าขายไม้ซุงในย่านบางอ้อ ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นศูนย์กลางการค้าไม้ซุงริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่สำคัญของกรุงเทพมหานคร

ชุมชนแขกแพ ซึ่งเป็นกลุ่มชาวมุสลิม (มักเรียกว่า แขกแพ) จากอยุธยาและพื้นที่ใกล้เคียง ได้เข้ามาตั้งถิ่นฐานและทำธุรกิจค้าไม้ซุงริมแม่น้ำเจ้าพระยาในย่านบางอ้อตั้งแต่ยุครัชกาลที่ 4–5 โดยอาศัยในเรือนแพและใช้แม่น้ำเป็นทั้งที่พักอาศัยและพื้นที่ประกอบการ บ้านบนเป็นหนึ่งในร่องรอยของชุมชนนั้นที่ยังคงหลงเหลืออยู่

ธุรกิจค้าไม้ซุงในย่านนี้ดำเนินในรูปแบบห่วงโซ่อุปทานครบวงจร ประกอบด้วยการล่องซุงจากภาคเหนือ การผูกแพซุง การตอกทะเบียนซุง การซื้อขาย การแปรรูป และการขนส่ง โดยมีชุมชนแขกแพเป็นศูนย์กลางที่เชื่อมโยงกิจกรรมทั้งหมดนี้ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาในย่านบางอ้อ–บางพลัด ลักษณะการประกอบธุรกิจแบบครบวงจรในย่านเดียว (ชุมชนค้าไม้ซุงแบบ Supply Chain) นี้ถือเป็นอัตลักษณ์สำคัญที่หาได้ยากในกรุงเทพมหานครปัจจุบัน

บ้านบนมีความสัมพันธ์ทางประวัติศาสตร์กับชุมชนใกล้เคียง ได้แก่ ชุมชนมัสยิดดารุลอิหฺซาน (ซึ่งเติบโตมาจากคหบดีมุสลิมค้าไม้กลุ่มเดียวกัน) และวัดฉัตรแก้วจงกลณี (วัดในชุมชนที่อยู่ร่วมกับชุมชนแขกแพมาโดยตลอด) สะท้อนความเป็นพหุวัฒนธรรมของย่านบางอ้อที่ชุมชนพุทธและมุสลิมอยู่ร่วมกันมาอย่างยาวนาน

หลักฐานสำคัญที่ปรากฏ ได้แก่ ทะเบียนการตอกซุง เอกสารการค้า และร่องรอยทางกายภาพของเรือนแพที่เคยใช้เป็นสำนักงานและที่พักของพ่อค้าซุง

หลักฐานภาพถ่ายทางประวัติศาสตร์: มีภาพถ่ายทางอากาศ 4 ชุดในช่วง พ.ศ. 2517–2532 ที่บันทึกพัฒนาการของชุมชนบ้านบนและแพซุงกลางแม่น้ำไว้อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะภาพปี พ.ศ. 2532 ที่แสดงให้เห็นแพซุงขนาดใหญ่หลายแพเต็มหน้าแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณหน้าชุมชน เป็นหลักฐานทางอากาศที่แสดงให้เห็นขนาดและความสำคัญของธุรกิจค้าซุงในย่านนี้อย่างชัดเจน

หลักฐานภาพถ่ายในชีวิตประจำวัน: ภาพถ่ายขาวดำแสดงพิธีแต่งงานที่จัดบนเรือนแพ สะท้อนว่าบ้านบนมิได้เป็นเพียงสถานที่ค้าขาย แต่เป็นพื้นที่ทางสังคมและวัฒนธรรมของชุมชน ขณะที่ภาพถ่ายสีที่มองจากชานบ้านเห็นแพซุงลอยเต็มแม่น้ำ แสดงให้เห็นความสัมพันธ์โดยตรงระหว่างพื้นที่อยู่อาศัยกับกิจกรรมค้าซุง อันเป็นวิถีชีวิตที่บ้านบนมีความเชื่อมโยงกับแม่น้ำเจ้าพระยาโดยตรง

Previous research studies

• สุภาภรณ์ จินดามณีโรจน์, ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นย่านเก่าในกรุงเทพมหานคร, คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2554 — กล่าวถึงชุมชนแขกแพและการค้าซุงในย่านบางอ้อ

• มารียะห์ เราะห์มานี, เล่าเรื่องชุมชนมัสยิดดารุลอิหฺซาน, มูลนิธิมัสยิดดารุลอิหฺซาน, 2566 — บริบทชุมชนมุสลิมค้าไม้ริมน้ำย่านเดียวกัน

• ภาพถ่ายทางอากาศ 4 ชุด บินถ่าย พ.ศ. 2517, 2522, 2529 และ 2532 (หอจดหมายเหตุแห่งชาติ) — บันทึกพัฒนาการชุมชนและแพซุงในแม่น้ำเจ้าพระยาหน้าบ้านบน

• ภาพถ่ายขาวดำพิธีแต่งงานบนเรือนแพ และภาพสีบรรยากาศชานบ้านเห็นแพซุง — หลักฐานวิถีชีวิตและกิจกรรมค้าซุงริมน้ำ

• คำบอกเล่าจากนัจมา อมานา และผู้อาวุโสในชุมชน

• แถลงการณ์และเอกสารจากเวทีคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) 14 พฤษภาคม 2569

• จดหมายขอให้ระงับและทบทวนโครงการถึงผู้ว่าฯ กทม. 18 พฤษภาคม 2569

• เอกสารโครงการ: โครงการพัฒนาริมแม่น้ำเจ้าพระยา เขตบางพลัด (สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง กทม. แบบเลขที่ กอบ. 1/2569)

Threats type

Buildings and Development, Utilities or Service Infrastructure, Local conditions affecting physical fabric, Management and institutional factors

Threats details

ภัยคุกคามหลักมาจากโครงการพัฒนาริมแม่น้ำเจ้าพระยา เขตบางพลัด (สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง กทม. แบบเลขที่ กอบ. 1/2569) มีแนวก่อสร้างทางเลียบหลังเขื่อนต่อเนื่องประมาณ 3.5 กิโลเมตร งบประมาณประมาณ 264,268,000 บาท

บ้านบนตั้งอยู่ในแนวพื้นที่ที่โครงการพัฒนาริมแม่น้ำเจ้าพระยาเขตบางพลัดกำหนดไว้ นี่คือหนึ่งในกรณีที่มีความรุนแรงที่สุดในแนวโครงการ เพราะแบบก่อสร้างที่ กทม. ออกแบบไว้ สร้างทับ บ้านเรือนริมน้ำโดยตรง ลึกจากแม่น้ำเจ้าพระยาเข้ามามากสุดประมาณ 35 เมตร หากก่อสร้างตามแบบจะต้องรื้อบ้านเรือนริมน้ำทิ้งก่อน (ระยะห่าง = 0 เมตร / แนวพาดทับตัวอาคาร)

ผลกระทบต่อชุมชนและมรดกวัฒนธรรมโดยรวม:

ประการแรก: พื้นที่นี้มีบ้านเรือนเก่าแก่ สถาปัตยกรรมริมน้ำ ศาสนสถาน แหล่งประวัติศาสตร์ และภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เชื่อมโยงกับการตั้งถิ่นฐานและการใช้แม่น้ำเจ้าพระยามาอย่างต่อเนื่อง การก่อสร้างทางเลียบอาจเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างบ้านเรือนกับแม่น้ำ ท่าน้ำ ทางสัญจรเดิม และทัศนียภาพของชุมชน จนอาจกระทบต่อคุณค่าของภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่ยังมีชีวิต

ประการที่สอง: ชุมชนมีความกังวลต่อผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน ความเป็นส่วนตัว และความปลอดภัยของผู้อยู่อาศัย โดยเฉพาะบ้านเรือนที่มีแนวริมแม่น้ำเป็นพื้นที่หน้าบ้านมาแต่เดิม การเปิดทางสัญจรสาธารณะในระยะประชิดแนวบ้านอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อทรัพย์สิน ความปลอดภัยของเด็กและผู้สูงอายุ ตลอดจนส่งผลต่อความสงบและความมั่นคงในการอยู่อาศัยของชุมชน

ประการที่สาม: พื้นที่ริมน้ำเจ้าพระยาเป็นพื้นที่ลุ่มน้ำที่มีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของตลิ่ง ระดับน้ำ และชั้นดิน การก่อสร้างโครงสร้างต่อเนื่องเพิ่มเติมอาจเพิ่มภาระต่อพื้นที่ และจำเป็นต้องอาศัยการออกแบบ การควบคุมงาน และการบำรุงรักษาอย่างต่อเนื่อง บ้านเรือน ศาสนสถาน และโครงสร้างป้องกันตลิ่งเดิมในพื้นที่ล้วนมีภาระการซ่อมแซมและดูแลรักษาอยู่แล้ว หากมีสิ่งก่อสร้างเพิ่มขึ้นโดยไม่มีการประเมินและแผนดูแลระยะยาวที่รอบด้าน อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อความมั่นคงของโครงสร้าง ความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน รวมถึงภาระงบประมาณสาธารณะในอนาคต

ประการที่สี่: โครงสร้างทางเลียบที่อยู่เหนือหรือชิดแนวน้ำอาจก่อให้เกิดจุดอับและพื้นที่สะสมขยะ ซึ่งอาจส่งผลต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อม สุขอนามัย และเพิ่มภาระการบำรุงรักษา หากไม่มีระบบจัดการที่มีประสิทธิภาพและต่อเนื่อง

ข้อเรียกร้องของชุมชน: ชุมชนเห็นว่าโครงการดังกล่าวควรได้รับการทบทวนบนฐานของข้อมูลประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม วิศวกรรม และความต้องการของประชาชนในพื้นที่อย่างรอบด้าน โดยควรมีกระบวนการมีส่วนร่วมที่มีความหมาย การเปิดเผยข้อมูลโครงการ การประเมินผลกระทบต่อมรดกวัฒนธรรมและวิถีชีวิต รวมถึงการพิจารณาทางเลือกที่สามารถรักษาความปลอดภัย การใช้ประโยชน์พื้นที่ และคุณค่าของชุมชนริมน้ำไว้ร่วมกัน

ผลกระทบเฉพาะต่อบ้านบนและมรดกชุมชนแขกแพ: การก่อสร้างทางเลียบจะทำลายหรือตัดขาดความสัมพันธ์ระหว่างเรือนแพโบราณกับแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นองค์ประกอบหลักของอัตลักษณ์และประวัติศาสตร์ของเรือนแพค้าซุง นอกจากนี้ยังอาจส่งผลให้หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตชุมชนแขกแพ ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและสังคมของกรุงเทพมหานคร สูญหายไปอย่างถาวร